Κανόνες ή αρχές; Μια σκέψη για τη μάθηση και την πρακτική

Έχω παρατηρήσει ότι, τη στιγμή που δίνεται στους μαθητές ένας κανόνας που αφορά την πρακτική, η διαδικασία της αυτό-εξερεύνησης συχνά σταματά. Και είναι εύλογο: γιατί να αναζητήσει κανείς κάτι, όταν κάποιος άλλος έχει ήδη αποκαλύψει το αποτέλεσμα;

Όταν ενθαρρύνουμε τους μαθητές μας να αποδέχονται και να εφαρμόζουν τυφλά κανόνες που βασίζονται στην αυθεντία ή την εξουσία μας ως δάσκαλοι, μήπως τελικά τους στερούμε την ευκαιρία να αναρωτηθούν; Να διερευνήσουν αν μια ιδέα, μια έννοια ή μια τεχνική είναι πραγματικά λειτουργική, υγιής και βιώσιμη στον χρόνο;

Μπορούμε, ως δάσκαλοι, να εμπνεύσουμε αρχές αντί για κανόνες; Αρχές που θα δώσουν στους μαθητές το έναυσμα να ξεκινήσουν τη δική τους εξερεύνηση και μάθηση, χωρίς να χρειάζεται να υπακούν σε άκαμπτες οδηγίες — όπως, για παράδειγμα, το γνώριμο «όταν σηκώνετε τα χέρια στην Urdhva Hastasana, τραβήξτε τους ώμους προς τα κάτω».

Μπορούμε να καλλιεργήσουμε την κριτική σκέψη, την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και στην άμεση εμπειρία της πρακτικής; Και, τελικά, μπορούμε να τους βοηθήσουμε να αναπτύξουν αρχές που ενισχύουν την ικανότητά τους να προσαρμόζονται στις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής;

Κανόνες και αρχές: ποια είναι η διαφορά;

Οι αρχές καλλιεργούν την κριτική σκέψη. Οξύνουν την αντίληψη και εμβαθύνουν την εμπειρία. Οι κανόνες, αντίθετα, απαιτούν υπακοή και συχνά ενισχύουν παγιωμένες δομές εξουσίας και ιδεολογικά πρότυπα, περιορίζοντας την αυτεπίγνωση.

Οι κανόνες σχετίζονται με τη διατήρηση της τάξης. Οι αρχές με την καλλιέργεια της αρμονίας.

Οι κανόνες επιδιώκουν να περιορίσουν τη συμπεριφορά, ώστε να εξασφαλίσουν ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Συγκεντρώνουν προθέσεις, κίνητρα και ιδέες και τα κατευθύνουν προς ένα κοινό σημείο. Επιβάλλονται στο όνομα ενός «αντιληπτού αγαθού» και βασίζονται σε ένα δίπολο καλού–κακού. Έτσι, όσοι τους ακολουθούν συχνά αισθάνονται ότι υπηρετούν το καλό — και ενίοτε ότι δικαιούνται να το επιβάλουν.

Οι αρχές, αντίθετα, εστιάζουν στη δυναμική των σχέσεων. Αφορούν τις αλληλεπιδράσεις που φέρνουν τα μέρη μιας διαδικασίας σε αρμονία. Αναγνωρίζουν ότι η ουσιαστική σχέση αποτελεί αφετηρία για εξερεύνηση, μάθηση και, γιατί όχι, παιχνίδι. Η κατανόηση των αρχών μας μαθαίνει πώς να μαθαίνουμε. Δεν οδηγούν σε ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα. Ξεκινούν από ένα κοινό σημείο κατανόησης και ανοίγουν τον δρόμο για πολλαπλές μορφές εξέλιξης.

Οι κανόνες μπορούν να θεσπιστούν γρήγορα. Όταν μια εξουσία επιδιώκει ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, μπορεί εύκολα να εκδώσει έναν κανόνα για να το επιβάλει. Κανένας κανόνας, όμως, δεν μπορεί να αποτυπώσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Έτσι, συχνά παράγει απρόβλεπτα αποτελέσματα, τα οποία απαιτούν νέους κανόνες — και ο κύκλος συνεχίζεται.

Οι αρχές δεν παραβιάζονται· είτε υιοθετούνται είτε απορρίπτονται. Δεν λειτουργούν ως εμπόδια αλλά ως σημεία εκκίνησης. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη «αρχή» σημαίνει κυριολεκτικά «ξεκίνημα». Οι κανόνες, αντίθετα, μπορούν να παραβιαστούν, και τότε απειλείται η τάξη του αντιληπτού αγαθού και τα δικαιώματα όσων το υπερασπίζονται.

Οι κανόνες συχνά αναπαράγουν παγιωμένα προβληματικά αφηγήματα. Οι αρχές, όμως, ανοίγουν χώρο για νέα ξεκινήματα.

Οι κανόνες τείνουν να εμποδίζουν την ουσιαστική αλλαγή. Οι αρχές, αντίθετα, τη στηρίζουν και την καλλιεργούν. Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι κανόνες είναι σωστοί ή λάθος. Το ερώτημα είναι τι καλλιεργούν μέσα μας. Υπακοή ή αντίληψη; Συμμόρφωση ή ζωντανή σχέση με την εμπειρία;

Ως δάσκαλοι — και ως μαθητές της ζωής — έχουμε την ευθύνη να αναρωτηθούμε: δίνουμε έτοιμες απαντήσεις ή δημιουργούμε τις συνθήκες για ουσιαστική αναζήτηση; Προσφέρουμε κανόνες ή καλλιεργούμε αρχές; *(το κείμενο αποτελεί (πολύ) ελεύθερη απόδοση άρθρου της Donna Farhi)